Eyrnavandamál eru mjög algeng hjá börnum með klofinn góm, hvort sem um er að ræða skarð í öllum gómnum eða eingöngu mjúka gómnum. Talið er að allt að 97% barnanna fái einhver eyrnavandamál. Þessi vandamál skiptast í eyrnabólgur og vökva í eyrum eða slímeyru.

Eyrnabólgur

Eyrnabólgur eru sýkingar í miðeyra af völdum baktería eða veira. Þá sést roði á hljóðhimnu og hún bungar jafnvel út. Einkennin eru óværð og stundum hiti og almennur lasleiki. Meðferð fer eftir ástandi og útliti. Stundum lagast eyrnabólga af sjálfu sér en oft þarf sýklalyfjagjöf. Börn með klofinn góm fá oft aftur og aftur eyrnabólgu. Vökvi í eyrum er yfirleitt undirliggjandi orsök og því er oftast nauðsynlegur hluti meðferðar að setja rör í eyra. Eyrnabólga sem er viðvarandi, endurtekin og illa meðhöndluð getur valdið varanlegum skaða á heyrnarbeinum og hljóðhimnu og þar með heyrnarskemmd. Mikilvægasti tilgangur meðferðar er að varðveita heyrnina.

Fara efst á síðu

Vökvi í eyrum – slímeyru

Grunnorsök eyrnavandamála hjá börnum með klofinn góm er að kokhlustin starfar ekki eðlilega. Kokhlustin hefur það hlutverk að jafna þrýsting í miðeyra. Hún opnast þegar gómurinn hreyfist, til dæmis þegar kyngt er. Vöðvar í mjúka gómnum sjá að hluta um að opna kokhlustina. Þessir vöðvar eru oft óeðlilegir og starfa ekki eðlilega ef gómurinn er klofinn. Þetta lagast ekki þótt gómurinn sé lagfærður. Hjá börnum með klofinn góm virkar kokhlustin því illa. Afleiðingin er sú að undirþrýstingur myndast í miðeyranu. Við það verða breytingar í slímhúð miðeyrans og hún fer að framleiða vökva og slím sem safnast fyrir í miðeyranu. Þetta er kallað að vera með vökva í eyrum. Eftir því sem á líður verða meiri bólgubreytingar í slímhúðinni og slímið verður þykkara. Það er kallað slímeyru. Þrýstingur inni í miðeyranu eykst og veldur börnunum óþægindum. Þau verða pirruð og ýmis hegðunarvandamál geta komið fram. Heyrnin minnkar einnig og líkur aukast á eyrnabólgum. Ef ekkert er að gert geta orðið krónískar breytingar á hljóðhimnunni, hún dregst inn og leggst yfir heyrnarbeinin og festist þar. Þetta getur haft í för með sér varanlegar heyrnarskemmdir.

Vökva í eyrum má greina með skoðun. Hljóðhimnan er þá ógegnsæ og mött og stundum má sjá vökvaborð. Þrýstingur mælist óeðlilegur. Heyrnarmælingar eru erfiðar í framkvæmd hjá ungum börnum og því erfitt að meta heyrnardeyfu. Mikilvægt er að greina vökva í eyrum og slímeyru og meðhöndla til að hindra varanlega heyrnarskemmd. Stundum eru gefin sýklalyf. Það er byggt á því að hjá 10 – 30% barna með vökva í eyrum ræktast bakteríur úr vökvanum. Einnig hefur verið reynt að stinga á hljóðhimnuna og tæma út vökva. Það er þó skammgóður vermir því að gatið grær hratt og miðeyrað nær ekki að loftfyllast. Besta meðferðin er að setja rör í eyrun.

Fara efst á síðu

Rör

Börn með klofinn góm þurfa langflest að fá rör í eyrun vegna vökvamyndunar í miðeyra. Rörin eru sett í gegnum hljóðhimnuna, annar endinn snýr inn í miðeyra en hinn endinn út í eyrnaganginn. Þau virka sem loftventill í stað kokhlustarinnar. Barnið er svæft á meðan rörunum er komið fyrir (Æskilegt er að svæfa barnið ekki oftar en nauðsynlegt er. Því er ráðlegt að tala við viðkomandi lækna möguleika á röraísetningu samhliða skurðaðgerðum til að nýta svæfingar). Stungið er á hljóðhimnuna og slím og vökvi tæmt út og síðan er rörunum komið fyrir, einu í hvoru eyra. Næsta sólahring lekur oft blóðugur vökvi út úr eyranu og er það eðlilegt. Sumir læknar mæla með eyrnadropum í eyrun fyrstu dagana á eftir. Nauðsynlegt er að skoða barnið eftir 2 – 4 vikur til að athuga hvort rörin starfi eðlilega og koma síðan með barnið í eftirlit á 3 – 6 mánaða fresti. Rörin endast misvel. Gott þykir ef þau duga í meira en 6 mánuði. Ef rörin duga stutt eru sett svokölluð T-rör sem eru lengri, mýkri og festast betur en hin hefðbundnu. Þau er ekki hægt að setja í minnstu börnin. Börn með klofinn góm þurfa mörg hver að hafa rör fram til 8 – 10 ára aldurs. Börn með rör mega fara í sund en gæta þarf að því að vatn getur leitað inn í eyrað, til dæmis við köfun og þegar vatnsrennibrautir eru annars vegar. Það er því gott að nota eyrnatappa.

Gagnsemi röranna felst í því að þau halda þrýstingi eðlilegum í miðeyra og koma þannig í veg fyrir vökvasöfnun. Heyrnin batnar þegar vökvinn hverfur og það getur einnig haft góð áhrif á málþroska. Rannsóknir hafa sýnt að allt að 90% barna með eyrnabólgu fá verulegan bata við röraísetningu. Börnin geta þó fengið eyrnabólgu áfram en þá lekur vökvi út um rörin og greining er auðveld og óþægindi minni en ella.

Helstu vandamálin með rörin eru að þau geta losnað og þarf þá að setja ný. Það er mjög sjaldgæft að rörin detti inn í miðeyrað, venjulega losna þau út í eyrnaganginn. Hljóðhimnan grær venjulega vel þegar búið er að fjarlægja rör. Á þessu eru þó undantekningar og þarf stöku sinnum að gera aðgerðir og lagfæra gatið þegar börnin eru orðin stór. Sum börn fá endurteknar sýkingar og leka þá rörin stöðugt. Ofholdgun getur myndast í kringum rör ef það hefur verið lengi í eyranu. Þá getur lekið út blóðugt slím og þarf þá að fjarlægja rörið. Þrátt fyrir þetta eru kostir röranna margfaldir á við ókostina, sérstaklega fyrir börn með klofinn góm.

Fara efst á síðu

Heyrn

Eðlileg heyrn er grundvöllur eðlilegs málþroska. Erlendar rannsóknir hafa sýnt fram á verri heyrn hjá börnum með klofinn góm en öðrum börnum. Einnig hafa komið fram vísbendingar um seinkaðan tal- og málþroska og námserfiðleika hjá þessum börnum sem afleiðingar heyrnardeyfu. Þetta er talið stafa af vökvasöfnun í miðeyra. Börn með klofinn góm geta einnig haft heyrnarskemmdir vegna sýkinga. Það er þó hægt að fyrirbyggja hluta af þessum vanda með góðri meðferð og eftirliti. Heyrnarmælingar er erfitt að gera hjá börnum yngri en 4 ára. Heyrn hjá ungum börnum má þó meta gróflega með því hvernig þau bregðast við áreiti og hljóðum.

Fara efst á síðu

Nefkirtill – hálskirtlar

Nefkirtill er eitilvefur sem liggur alveg upp við kokhlust. Hann getur orðið nokkurs konar bakteríuhreiður hjá ungum börnum og haft meðvirkandi áhrif á tíðni eyrnabólgu. Hann er því oft fjarlægður úr börnum. Börn með klofinn góm hafa oft fremur stuttan góm og geta átt erfitt með að loka nægilega vel á milli nefkoks og koks. Afleiðingin er sú að þau geta fengið það sem kallað er opið nefmæli. Nefkirtillinn hjálpar til við að loka þarna á milli. Ef hann er fjarlægður myndast meira rými í kokinu og mjúki gómurinn nær ekki að loka eins vel með fyrrgreindum afleiðingum. Með aldrinum rýrnar nefkirtillinn og hverfur.

Hálskirtlarnir eru tveir og staðsettir í kokinu. Of stórir hálskirtlar geta í sumum tilfellum þrýst gómnum fram og skekkt tennur. Hins vegar eru sérfræðingar ekki á einu máli um það hvort fjarlægja megi hálskirtlana, þar sem sumir þeirra telja að þeir geti hjálpað til við að hindra nefmæli í ákveðnum tilfellum. Af þessum sökum ættu aðstandendur í öllum tilfellum að ráðfæra sig við þá sérfræðinga sem hafa barnið til meðferðar áður en hálskirtlar eru fjarlægðir.

Fara efst á síðu

HEYRNAR- OG TALMEINASTÖÐ ÍSLANDS

Starfsfólk Heyrnar- og talmeinastöðvar Íslands annast eftirlit á heyrn og tali holgóma barna og veitir aðstandendum þeirra ráðgjöf. Þar starfa meðal annars:

		heyrnarfræðingur og heyrnartæknar sem mæla heyrnina,
		háls-, nef- og eyrnalæknar sem annast háls-, nef- og eyrnaskoðun,
		talmeinafræðingur sem metur mál og tal barns.

Þessir aðilar starfa í samvinnu við aðra fagaðila, svo sem lýtalækna Landspítala, og eru foreldrum til ráðgjafar og leiðbeiningar. Eiginleg háls-, nef- og eyrnameðferð, svo sem röraísetningar, er ekki framkvæmd á stofnuninni og ekki heldur bein talkennsla. Mjög oft þurfa holgóma börn meðferð á eyrum. Börnum sem þurfa hennar með er vísað af starfsfólki Heyrnar- og talmeinastöðvar til sjálfstætt starfandi háls-, nef- og eyrnalækna. Ef barnið þarf talkennslu þá fer hún fram á vegum sveitarfélags barnsins, á leikskólum eða í skólum, eða hjá sjálfstætt starfandi talmeinafræðingum. Í dag er heimsókn barna sem eru fædd holgóma til Heyrnar- og talmeinastöðvarinnar foreldrum að kostnaðarlausu.

Fara efst á síðu

Um eyru

Börn fædd holgóma eru í sérstökum áhættuhópi varðandi miðeyrnasjúkdóma. Kokhlustin sem jafna á þrýsting milli nefkoksins og miðeyrans er oftar en ekki sködduð. Það veldur því að þrýstingurinn í miðeyranu verður óeðlilegur og þar vill safnast vökvi. Slíkt ástand þarf ekki að valda miklum óþægindum hjá barninu og því getur þetta leynst nokkuð lengi. Þessu ástandi fylgir oftast tímabundin heyrnarskerðing og því er brýnt að fylgst sé vel með ástandi eyrnanna frá því fyrsta. Ef það er gert á ekki að vera hætta á erfiðleikum eða varanlegum skemmdum á miðeyranu.

Fara efst á síðu

Um mál og tal

Ekkert er í vegi fyrir því að almennur málþroski verði jafneðlilegur hjá holgóma börnum og öðrum börnum. Hins vegar er alltaf möguleiki á að framburður einstakra málhljóða víki frá hinu eðlilega ferli. Til dæmis eru ýmis hljóð sem krefjast þrýstings í munni viðkvæm, svo sem /p, t, k, s/. Það er þó langt frá því að vera einhlítt. Hjá mörgum börnum og fullorðnum, fæddum holgóma, er ekki hægt að greina neitt óeðlilegt við tal þeirra.

Fara efst á síðu

Hvenær á að koma með barnið á HTÍ?

Samkvæmt lögum um Heyrnar- og talmeinastöð Íslands eiga öll holgóma börn að vera þar á skrá. Eðlilegt er að komið sé með barnið strax á fyrsta ári í heyrnarmælingu og samtímis því komi foreldrar í viðtal hjá heyrnarfræðingi og talmeinafræðingi. Á fyrstu árunum þarf barnið að koma einu sinni á ári í heyrnarmælingu og þá mun talmeinafræðingur einnig vera til viðtals og veita ráðgjöf. Ef foreldrum finnst ástæða til að koma oftar en hér er nefnt á Heyrnar- og talmeinastöð Íslands er þeim velkomið að gera það. Rétt er að benda á að panta þarf tíma með nokkrum fyrirvara.

Fara efst á síðu